धनगढी, असार २४ गते । सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारले असारे प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्दै जाने प्रतिबद्धता जनाउँदै आए पनि असारमा अत्यधिक बजेट खर्च हुने प्रवृत्ति अझै रोकिएको छैन । बेलैमा बजेट कार्यान्वयन नहुनेदेखि लिएर असारे विकासलगायतका कारणले आर्थिक वर्षको मसान्तमा अत्यधिक बजेट खर्च भइरहेको छ । प्रदेश सरकारले असारको २१ गतेसम्म मात्रै चार अर्ब २९ करोड ५९ लाख रुपियाँ खर्च गरेको छ ।

चालु आव २०८१/८२ को जेठ मसान्तसम्म प्रदेश सरकारले कुल १३ अर्ब १८ करोड ९३ लाख रुपियाँ (४१.८२ प्रतिशत) बजेट खर्च गरेको थियो । चालु आवको असार २१ गतेसम्म कुल खर्च १७ अर्ब ४८ करोड ५९ लाख (५५.४४ प्रतिशत) पुगेको प्रदेश लेखा नियन्त्रक कार्यालयले जानकारी दिएको छ ।

त्यस्तै सो अवधिमा पुँजीगत बजेट आठ अर्ब ९१ करोड ५६ लाख (४७.५३ प्रतिशत) र चालु बजेट आठ अर्ब ५६ करोड ९६ लाख (६७.१० प्रतिशत) बजेट खर्च भइसकेको प्रदेश लेखा नियन्त्रक वासुदेव जोशीले जानकारी दिनुभयो । उहाँले असार महिनामा बजेट खर्च १२ प्रतिशतले बढेको बताउनुभयो । “निर्माणका काम अगाडि भइसके पनि धेरै जसोको भुक्तानी असार मसान्तमा हुने गरेको छ,” उहाँले भन्नुभयो, “भुक्तानीका लागि बिल असारमा प्राप्त हुने गरेकाले यो महिनामा बजेट निकासा बढी हुने गर्दछ ।”

जेठ मसान्तसम्म प्रदेश सरकारले पुँजीगत बजेट छ अर्ब २७ करोड ६३ लाख (३३.४६ प्रतिशत) र चालु बजेट छ अर्ब ९१ करोड २९ लाख (५४.१३ प्रतिशत) खर्च गरेको थियो । प्रदेश सरकारले चालु आवका लागि दुई पटक बजेट सभामा पेस गरेको थियो । असार १ गते पेस गरिएको बजेट राजनीतिक घटनाक्रमले उत्पन्न परिस्थितिका कारण अस्वीकृत भएपछि भदौ अन्तिममा दोस्रो बजेट ल्याइएको थियो ।

बजेटै आउन दुई महिना ढिला भएकाले कार्यान्वयन प्रक्रियामा ढिलाइ हुँदा खर्चको अनुपात असारमा बढेको पनि बताइएको छ तर असारमा बजेट खर्च गर्ने प्रवृत्ति ठिक नरहेको प्रदेश सभाको सामाजिक विकास समितिका सभापति धर्मराज पाठकको ठम्याइ छ । प्रक्रियागत त्रुटिका कारण असारमा बजेट खर्च भएको देखिने प्रवृत्तिलाई सुधार गर्न आवश्यक रहेको उहाँले औँल्याउनुभयो ।

“मङ्सिरतिर बल्ल बजेट कार्यान्वयन गर्ने हाम्रो प्रक्रिया नै ठिक छैन,” पाठकले भन्नुभयो, “यसलाई कम्तीमा भदौ, असोजमा कार्यान्वयनमा लैजान सकियो भने सुधार हुन जान्छ ।” ढिलो टेन्डर आह्वान, कार्यविधि निर्माणमा ढिलाइ जस्ता विभिन्न कारणले बजेट कार्यान्वयनमा ढिलाइ हुने गरेको जनाइएको छ । “वास्तवमा हाम्रो खर्च गर्ने क्षमता नै छैन,” पाठकले भन्नुभयो । सत्तारूढ दल नेकपा (एमाले) ले प्रदेश सरकारको चालु आवको बजेट प्रभावकारी रूपमा खर्च नभएको ठहर गरेको छ । धनगढीमा बसेको सो पार्टीको प्रदेश कमिटीको बैठकले बजेट खर्च प्रभावकारी नरहेको निष्कर्ष निकालेको हो । आर्थिक मामिला राज्यमन्त्री प्रकाश बमले काम पहिल्यै सम्पन्न भइसके पनि बाँकी धेरै जसो भुक्तानी असारमा हुने गरेकाले असारमा बजेट खर्च बढी हुने गरेको बताउनुभयो । गोरखापत्रसँग उहाँले भन्नुभयो, “काम भए पनि धेरै जसो भुक्तानी बाँकी रहने गर्दछ । बाँकी रहेका भुक्तानी असारमै हुने गरेकाले असारमा बजेट खर्च बढेको हो ।”

चालु आवमा पुँजीगत बजेट खर्च प्रगति ६० प्रतिशतसम्म पुग्ने मन्त्रीको विश्वास छ । उहाँले भन्नुभयो, “दुई दिनसम्म अझै भुक्तानी हुन्छ । तबसम्म पुँजीगत खर्च ६० प्रतिशत पुग्छ ।”

ईन्द्रा कुमारी केसी
घोडाघोडी (कैलाली), ८ असार/
कैलालीको घोडाघोडी नगरपालिकाका सरिता देवी चौधरीले एक वर्षअघि घाँटी दुख्न थालेपछि सामान्य औषधिले निको पार्न खोज्नुभयो । दुख्न थालेको एक वर्ष बितिसक्दा पनि उहाँले सोच्नुभएन कि यो साधारण रोग होइन भन्ने कुरा । सुरुमा सामान्य घाँटी दुखाइ जस्तो लागेर स्थानीय मेडिकलबाट औषधि खानुभयो । केही समय दुखाइ कम भयो । तर, फेरि पुरानै घाउ जस्तै पीडा सुरु भयो ।
दुखाइ यति बढ्न थाल्यो कि सामान्य काम गर्न पनि सकस हुन थाल्यो । कहिले घाँटी दुख्ने, कहिले कानसम्म सर्ने । बारम्बार समस्या दोहोरिएपछि उहाँ धनगढीको मायामेट्रो अस्पताल पुग्नुभयो । परीक्षण गर्दा चिकित्सकहरूले क्यान्सर भएको बताए ।
सरिता भन्नुहुन्छ, “एकछिन त विश्वास नै गर्न सकिनँ । घाँटी दुख्ने सामान्य कुरा हो भन्ने लाग्थ्यो । घरका सबैजना चिन्तित भए । पैसा छैन, कहाँ उपचार गर्ने ।”
२०८० भदौमा सरिता भरतपुर क्यान्सर अस्पताल पुग्नुभयो । त्यहाँ शल्यक्रिया भयो । अहिले पनि उहाँ नियमित औषधि सेवन गर्नुहुन्छ ।
उपचारको खर्च महँगो भएपछि सरितालाई थोरै भए पनि सहारा भएको छ नगरपालिकाले उपलब्ध गराउने मासिक पाँच हजार रुपैयाँको औषधि उपचार सहयोग ।
“पाँच हजारले केही रुपमा भएपछि राहत मिलेको छ । केहि औषधि त यसैबाट किनिन्छ,” उहाँले भन्नुभयो ।
सरीता जस्तै घाँटिको अर्को क्यान्सर पिडित हुनुहुन्छ घोडाघोडी नगरपालिका–१ का ५६ बर्षिय कुसुम देबि डगौरा । दुई वर्षअघि घाँटीमा गिर्खा देखिएपछि छोराले उहाँलाई धनगढीको निसर्ग अस्पताल लगेर शल्यक्रिया गराउनुभयो । पछि थप उपचारका लागि भरतपुर क्यान्सर अस्पताल रिफर गरियो ।
उहाँका छोरा अमन चौधरी भन्नुहुन्छ, “ अहिले पनि समय समयमा किमोथेरेपी गराउनुपर्छ । महँगो खर्च धान्न गाह्रो छ । मासिक पाँच हजारले औषधि किन्न भएपनि अलि राहत भएको छ।”
दीर्घरोगीमा अर्को चुनौती बोक्नुभएकि हुनुहुन्छ सिता मगर । घोडाघोडी १ कि सितालाई २०६९ मंसिरमा मिर्गौलामा समस्या भएको पत्ता लाग्यो । काठमाडौँको शिक्षण अस्पताल धाउँदै गर्दै २०८० पुस ४ गते किड्नी प्रत्यारोपण गर्नुप¥यो । श्रीमान्ले आफ्नै किड्नी दिएर जीवनदान गर्नु भयो ।
सिता भन्नुहुन्छ “श्रीमान्ले किड्नी दिनुभयो । आफन्तबाट ऋण लिएर उपचार गराएँ । अझै ऋण तिर्न बाँकी छ । मासिक पाँच हजारले औषधि किन्न केही राहत मिलेको छ । तर, महँगो औषधि अझै आफैं जोहो गर्नुपर्छ।”
सिता जस्तै अन्य मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेका बिरामी पनि यही सहयोगमा निर्भर छन् ।

सरकारी योजनाले दिर्घरोगीलाई राहत
नेपाल सरकारले २०७८ सालमा ‘औषधि उपचार खर्च उपलब्ध गराउने कार्यविधि’ जारी गरेर मिर्गौला प्रत्यारोपण, डायलाइसिस, क्यान्सर तथा मेरुदण्ड÷पक्षाघातजस्ता दीर्घरोगीलाई लक्षित गरेको छ । यो सेवा कैलाली लगायतका बिभिन्न जिल्लाहरुमा छ ।
यो कार्यविधि अनुसार चिकित्सकको सिफारिस सहित वडा कार्यालयमा निवेदन दिनुपर्छ । स्वीकृत भएपछि मासिक पाँच हजार रुपैयाँका दरले रकम लाभग्राहीको बैंक खातामा त्रैमासिक रूपमा जम्मा गरिदिन्छ ।
तर, सरकारी तलब, पेन्सन वा अन्य सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउनेले यो सुविधा पाउँदैनन् । एउटै व्यक्तिले एउटै किसिमको सेवा मात्र लिन पाउने नियम छ ।

घोडाघोडीमा ९० जना दीर्घरोगी लाभान्वित
घोडाघोडी नगरपालिकाका अहिल ९० जना दीर्घरोगी बिरामी यो सेवाबाट लाभान्वित छन् । अघिल्लो आर्थिक बर्षमा ७१ जनाले सेवा लिएका थिए । घोडाघोडीमा २०७९ बाट यो सेवा लागुभएको हो । सुरुको आर्थिक बर्ष २०७९। ८० मा ५८ जनाले यो सुविधा लिईरहेका थिए ।
बिरामिहरुको संख्या बढ्दै जादा हाल घोडाघोडीबाट ९० जनाले उपचार सेवा लिईरहेका छन् । नगर स्वास्थ्य शाखाका प्रमुख कैलाश कुमार रावतका अनुसार ती लाभग्राहीमध्ये सबैभन्दा धेरै क्यान्सरका बिरामी रहेका छन् । हालको तथ्यांकअनुसार ७० जना क्यान्सर पीडित, १७ जना डायलाइसिस गराइरहेका मिर्गौला बिरामी र ३ जना मिर्गौला प्रत्यारोपण गराइसकेका बिरामी रहेका छन् ।
रावतका अनुसार दीर्घरोगीहरूको उपचार खर्च सामान्य परिवारका लागि ठूलो आर्थिक बोझ बन्ने भएकाले यो योजना गरीब र विपन्न समुदायका लागि केही रुपमा भएपनि राहतदायी छ ।
नगरपालिकाले चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि चैत मसान्तसम्म मात्रै ३८ लाख ४० हजार रुपैयाँ लाभग्राहीलाई भुक्तानी गरिसकेको छ । यस्तै बैशाखदेखि असारसम्मको भुक्तानी दिने काम प्रक्रियामा रहेको प्रमुख रावतले जानकारी दिनुभयो ।
नगरपालिकाले अघिल्लो आर्थिक वर्षदेखि यो सेवा औपचारिक रूपमा सञ्चालनमा ल्याएको थियो । अघिल्लो वर्ष मात्रै ५० लाख रुपैयाँभन्दा बढी रकम दीर्घरोगीहरूको उपचारका लागि भुत्तानी गरिएको थियो ।

बढ्दै क्यान्सरको जोखिम
घोडाघोडी नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख रावतका अनुसार पछिल्लो समयमा क्यान्सरका बिरामी बढ्दै गईरहेका छन् । नगरपालिकामा दिर्घ रोगिको उपचार सेवा लिईरहेका ९० मध्य ७० जना क्यान्सर पिडित छन् ।
अघिल्लो आर्थिक बर्षमा ७१ जनाले सेवा लिईरहेका थिए । जसमा ५९ जना क्यान्सर बिरामी थिए । अहिले क्यान्सरका बिरामि बढेर ७० पुगेको रावतले जानकारी दिनुभयो । सेवा लिईरहेका कतीपयको मृत्य भईसकेको छ । उहाँका अनुसार बदलिँदो जीवनशैली र अस्वस्थ खानपानका कारण क्यान्सरको जोखिम बढ्दै गएको छ ।
उहाँ भन्नुहुन्छ, “तरकारी तथा फलफूलमा विषादीको अत्यधिक प्रयोग, बजारमा सजिलै पाइने प्रशोधित (प्रोसेस्ड) खाना, चिल्लो, मसलादार तथा फास्टफूडको बढ्दो प्रयोगले क्यान्सरजस्ता रोग निम्त्याइरहेको छ ।
रावतका अनुसार नगरपालिकाको तथ्यांक हेर्दा चालुआर्थिक बर्षको बैशाखदेखि असार महिनासम्म भुक्तानी वितरण भइरहँदा समेत क्यान्सरका नयाँ बिरामी थपिने अनुमान गरिएको छ । यसले क्यान्सर नियन्त्रणका लागि आम नागरिकमा सचेतना अभिवृद्धि र नियमित स्वास्थ्य परीक्षणको आवश्यकता झनै देखिएको उहाँको भनाइ छ ।

औषधि खर्च राहत तर उपचार अझै महँगो
नगरपालिकाबाट पाइने मासिक पाँच हजार रुपैयाँले औषधि किन्ने काममा सहयोग भए पनि दीर्घरोगीका लागि आवश्यक उपचार खर्चको तुलनामा यो रकम थोरै मात्र हो । क्यान्सरको शल्यक्रिया, किमोथेरेपी, रेडिएसन जस्ता उपचार महँगो भएकाले थुप्रै बिरामी अझै ऋणमा डुबिरहेका छन् भने कतीले ज्यान गुमाईरहेका छन् ।
सरिता देवी भन्नुहुन्छ “शल्यक्रिया मात्रै होइन, किमोथेरेपी र अन्य औषधि पनि कति महँगो छ! मासिक पाँच हजारले के नै पुग्छ र । तर, सरकारले दिएको सहयोग नभएको भए सायद औषधि किन्न पनि गाह्रो हुन्थ्यो होला ।”
सिता मगर पनि भन्नुहुन्छ, “मिर्गौला प्रत्यारोपणपछि जीवनभर औषधि खाईरहनुपर्छ । औषधि महँगो छ, अझै ऋण तिर्नुपर्छ । पाँच हजारले केही राहत भने पुगेको छ ।”
उपचार खर्च रकम अझै बढाईदिए हामी जस्ता विपन्न परिवारलाई सहज हुने थियो मगरले भन्नुभयो ।

घोडाघोडी (कैलाली),८ असार/
नेपाल ऐडभेन्चर रनिङ महासङ्घ सुदूरपश्चिम प्रदेश कमिटीको अध्यक्षमा तपेन्द्र रावल चयन हुनु भएको छ । नेपाल ऐडभेन्चर रनिङ महासङ्घका केन्द्रीय अध्यक्ष एकेन्द्र कुँवरको अध्यक्षतामा कैलालीको धनगढीमा बसेको भेलाले तपेन्द्र रावलको अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय कमिटी गठन गरेको हो । जसको उपाध्यक्षमा तखत कुँवर र शैलेन्द्र जङ्ग कुँवर, सचिव ईन्द्रा केसी, लोक विक्रम सामन्त चयन भएका छन् । त्यसै गरी सदस्यहरूमा जनक कडायत, तेजु रोकाया, मनोज रेग्मी, दिल बहादुर रोकाया, राजेन्द्र रावल चयन भएका छन् ।
चयन भएका सम्पूर्णलाई बधाई दिँदै केन्द्रीय अध्यक्ष कुँवरले नेपाल ऐडभेन्चर रनिङ महासङ्घको मुख्य उद्देश्य नेपालको प्राकृतिक र पहाडी भूगोललाई उपयोग गर्दै ट्रेल रनिङ, अल्ट्रा रनिङ र स्काई रनिङ जस्ता साहसिक दौड खेललाई व्यवस्थित, सुरक्षित र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा लोकप्रिय बनाउँदै खेलाडी उत्पादन, तालिम, प्रतियोगिता आयोजना तथा पर्यटन प्रवद्र्धन गर्नु रहेको बताउनु भयो ।
उहाँले आउँदो आर्थिक वर्षमा सुदूरपश्चिमको खप्तड रामारोसन अन्तर्राष्ट्रिय अल्ट्रा रनिङ प्रतियोगिताको समेत आयोजना गरिने बताउनुभयो ।