अत्तरिया (कैलाली) – कैलाली जिल्लामा यस वर्ष गहुँ उत्पादनमा उल्लेखनीय गिरावट आएको छ। कृषि ज्ञान केन्द्र, कैलालीका अनुसार गत वर्षको तुलनामा यस वर्ष दुई हजार दुई सय ९८ मेट्रिक टनले गहुँ उत्पादन घटेको हो। यो तथ्याङ्कले जिल्लाको कृषि क्षेत्रमा एउटा गम्भीर चुनौती थपिएको देखाउँछ।
केन्द्रका सूचना अधिकारी दुर्गाप्रसाद ओझाले दिएको जानकारी अनुसार, यस वर्ष कैलालीमा ३२ हजार आठ सय ४० हेक्टर क्षेत्रफलमा गहुँखेती गरिएको थियो, जहाँ एक लाख १० हजार १४ मेट्रिक टन गहुँ उत्पादन भएको छ। जबकि गत वर्ष पनि सोही क्षेत्रफलमा गहुँखेती गर्दा एक लाख १२ हजार ३१२ मेट्रिक टन उत्पादन भएको थियो। यसरी हेर्दा क्षेत्रफल उही रहे पनि उत्पादनमा कमी आउनु चिन्ताजनक विषय हो।
उत्पादन मात्र नभई उत्पादकत्वमा समेत गिरावट आएको छ। गत वर्ष प्रतिहेक्टर तीन दशमलव ४२ मेट्रिक टन रहेको उत्पादकत्व यस वर्ष घटेर तीन दशमलव ३५ मेट्रिक टनमा पुगेको छ। यसको अर्थ प्रति इकाई जमिनमा उत्पादन हुने गहुँको मात्रामा कमी आएको छ।
उत्पादन घट्नुका मुख्य कारणहरू
कृषि ज्ञान केन्द्रका सूचना अधिकारी ओझाले उत्पादनमा आएको कमीका मुख्य कारणहरू औंल्याउनुभएको छ। उहाँका अनुसार, पानी आवश्यक पर्ने समयमा वर्षा कम हुनु र सबै किसानले उन्नत जातको बीउ प्रयोग नगर्नु यसको प्रमुख कारण हो। समयमा पानी नपर्दा गहुँको विकास र दाना भर्ने प्रक्रियामा असर पुगेको देखिन्छ। त्यस्तै, परम्परागत बीउको प्रयोगले पनि उत्पादन क्षमतालाई सीमित बनाएको छ।
कार्यालयले उत्पादन वृद्धि गर्ने उद्देश्यले ५० प्रतिशत अनुदानमा उन्नत जातको बीउ उपलब्ध गराउँदै आएको भए पनि सबै किसानसम्म यसको पहुँच पुग्न नसकेको वा किसानहरूले यसको महत्वलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न नसकेको हुन सक्छ। उन्नत जातको बीउले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनुका साथै उत्पादनमा पनि वृद्धि गर्छ।
मेरो अनुभव: खडेरीको मार र परम्परागत खेती
मलाई याद छ, गत वर्ष गहुँ छर्ने समयमा आकाश खुल्ला थियो र लामो समयसम्म पानी परेन। मेरो गाउँका धेरै किसानहरूले आकाशे पानीको भरमा खेती गरेका थिए। जसको कारण बीउ उम्रन नै समस्या भयो र जहाँ उम्रियो त्यहाँ पनि पर्याप्त पानी नपाउँदा गहुँको बोट राम्ररी बढ्न सकेन। मेरो छिमेकी रामलालले त यो वर्ष गहुँको उत्पादन आधा पनि नभएको दुखेसो पोख्दै थिए। उनी सधैँ आफ्नै पुरानो बीउ प्रयोग गर्छन्, सायद त्यसैले पनि होला, उनको खेतमा रोग पनि लागेको थियो।
मैले पनि केही वर्ष पहिलेसम्म उन्नत जातको बीउको महत्व बुझेको थिइनँ। परम्परागत रूपमा चलिआएको बीउ नै प्रयोग गर्थेँ। तर, जब कृषि कार्यालयका प्राविधिकहरूले उन्नत जातको बीउ र यसको फाइदाबारे जानकारी दिए, तब मैले बल्ल यसको महत्व बुझेँ। दुई वर्षयता मैले उन्नत जातको बीउ प्रयोग गर्न थालेको छु र साँच्चै नै उत्पादनमा फरक आएको छ। तर, सबै किसानहरूलाई यसबारे जानकारी नहुनु वा आर्थिक अभावले उन्नत बीउ किन्न नसक्नु दुःखद कुरा हो।
गहुँ उत्पादनमा गिरावटको प्रभाव
कैलालीमा गहुँ उत्पादनमा आएको यो गिरावटले समग्र कृषि अर्थतन्त्र र खाद्य सुरक्षामा गम्भीर असर पार्न सक्छ। गहुँ यस क्षेत्रको प्रमुख खाद्यान्न बाली हो। उत्पादनमा कमी आउँदा किसानहरूको आय घट्छ, जसले उनीहरूको जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। यसका साथै, बजारमा गहुँको अभाव हुन सक्छ र खाद्यान्नको मूल्य वृद्धि हुन सक्छ, जसले आम उपभोक्तालाई समेत मार पार्छ।
नेपाल कृषि प्रधान देश भए पनि अझै धेरै किसानहरू परम्परागत खेती प्रणालीमा निर्भर छन्। जलवायु परिवर्तनको असर पनि कृषि क्षेत्रमा स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ। बेमौसमको वर्षा, खडेरी, र तापक्रममा आएको परिवर्तनले बाली उत्पादनमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ।
उत्पादन वृद्धिका लागि चाल्नुपर्ने कदमहरू
गहुँ उत्पादनमा आएको गिरावटलाई रोक्न र उत्पादन वृद्धि गर्नका लागि विभिन्न कदमहरू चाल्न आवश्यक छ:
- उन्नत जातको बीउको प्रयोगलाई प्रोत्साहन: सरकारले उन्नत जातको बीउमा दिँदै आएको अनुदानलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। किसानहरूलाई यसको महत्वबारे जानकारी दिनुपर्छ र सहज रूपमा बीउ उपलब्ध गराउनुपर्छ। स्थानीय स्तरमा बीउ उत्पादन केन्द्रहरू स्थापना गर्न सकिन्छ।
- सिंचाई सुविधाको विस्तार: कैलालीका सबै खेतबारीमा सिंचाई सुविधा पुर्याउन आवश्यक छ। वर्षामा आधारित खेती प्रणालीलाई कम गर्दै आधुनिक सिंचाई प्रणाली जस्तै थोपा सिंचाई र स्प्रिङ्कल सिंचाईलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। यसले पानीको बचत पनि हुन्छ र बालीलाई आवश्यक पर्ने बेलामा पानी पनि पुग्छ।
- कृषि प्रविधिको प्रयोग: किसानहरूलाई आधुनिक कृषि प्रविधि र औजारहरूको प्रयोगबारे तालिम दिनुपर्छ। यसले खेतीलाई सहज र प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्छ। माटो परीक्षण, मल व्यवस्थापन, र रोग तथा कीरा नियन्त्रणका लागि उचित प्रविधिको प्रयोगबारे जानकारी दिनुपर्छ।
- जलवायु अनुकूल कृषि प्रणाली: जलवायु परिवर्तनको असरलाई कम गर्न जलवायु अनुकूल कृषि प्रणालीलाई बढावा दिनुपर्छ। यसमा पानीको कम प्रयोग हुने बाली लगाउने, खडेरी प्रतिरोधी जातको विकास गर्ने, र जैविक मलको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने जस्ता विधिहरू पर्दछन्।
- किसानहरूलाई तालिम र शिक्षा: किसानहरूलाई नियमित रूपमा कृषि सम्बन्धी तालिम र शिक्षा प्रदान गर्नुपर्छ। नयाँ प्रविधि, उन्नत जातका बीउ, र खेती गर्ने आधुनिक तरिकाबारे जानकारी दिनुपर्छ। यसका लागि कृषि विज्ञहरू र प्राविधिकहरूलाई गाउँगाउँमा परिचालन गर्नुपर्छ।
- सहकारी खेतीलाई प्रोत्साहन: साना किसानहरूलाई संगठित गरी सहकारी खेती प्रणालीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। यसले सामूहिक रूपमा खेती गर्न, आधुनिक उपकरणहरू प्रयोग गर्न, र बजारमा पहुँच बढाउन मद्दत गर्छ।
- बजार व्यवस्थापन: किसानहरूले उत्पादन गरेको गहुँलाई उचित मूल्यमा बिक्री गर्नका लागि बजार व्यवस्थापनमा सुधार गर्नुपर्छ। बिचौलियाहरूको चलखेललाई रोक्न र किसानहरूलाई सिधै बजारसँग जोड्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
निष्कर्ष: सामूहिक प्रयासको आवश्यकता
कैलालीमा गहुँ उत्पादनमा आएको गिरावट एउटा गम्भीर चुनौती हो, तर सामूहिक प्रयासबाट यसलाई सामना गर्न सकिन्छ। सरकार, कृषि विज्ञ, किसान, र स्थानीय समुदाय सबै मिलेर काम गरेमा उत्पादन वृद्धि गर्न र कृषि क्षेत्रलाई थप समृद्ध बनाउन सकिन्छ। अबको आवश्यकता भनेको योजनाबद्ध तरिकाले काम गर्नु र किसानहरूलाई आवश्यक सहयोग र प्रोत्साहन प्रदान गर्नु हो। यदि समयमै उचित कदम चालिएन भने यसले खाद्य सुरक्षा र किसानहरूको जीविकोपार्जनमा थप नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
हामी सबैले यो कुरा मनन गर्नुपर्छ कि कृषि हाम्रो अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो र यसलाई बलियो बनाउनु हामी सबैको दायित्व हो। आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर कैलालीको कृषि क्षेत्रलाई पुनः हराभरा बनाउन योगदान गरौं।
के तपाईँ पनि गहुँ खेतीमा यस्तै समस्या भोग्दै हुनुहुन्छ? आफ्ना अनुभव र विचारहरू कमेन्टमा साझा गर्नुहोला।