बैतडी, वैशाख १८ गते – सुदूरपश्चिमको बैतडी जिल्लाको एक दुर्गम गाउँपालिका, पाटन नगरपालिका–९ स्थित सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालय हुक्केडाँडा यतिबेला एउटा अनौठो तर महत्त्वपूर्ण कदम चाल्न बाध्य भएको छ। लामो समयदेखि जारी शिक्षक आन्दोलनका कारण पठनपाठन ठप्प हुँदा आफ्ना विद्यार्थीहरू निजी विद्यालयतिर पलायन हुन थालेपछि विद्यालयले उनीहरूलाई रोक्नको लागि निःशुल्क पाठ्यपुस्तक वितरण गरेको छ। यो घटनाले एकातिर सामुदायिक शिक्षाको भविष्यमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ भने अर्कोतिर स्थानीय स्तरमा विद्यालयलाई जोगाउन गरिएको यो प्रयासले सबैलाई सोच्न बाध्य बनाएको छ।

शिक्षकहरूका विभिन्न मागहरूलाई लिएर देशव्यापी रूपमा आन्दोलन चलिरहेको छ। यसको प्रत्यक्ष असर सामुदायिक विद्यालयहरूमा परेको छ, जहाँ लामो समयदेखि पठनपाठन अवरुद्ध छ। बैतडीको सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालय पनि यसबाट अछुतो रहन सकेन। विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष प्रेमसिंह भाटका अनुसार, जब गाउँगाउँमा निजी विद्यालयहरू पुगेर सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई भर्ना गर्न थाले, तब विद्यालयलाई आफ्ना विद्यार्थी जोगाउन कठिन भयो। तत्काल पठनपाठन सुरु हुने अवस्था नदेखिएपछि विद्यालयले विद्यार्थीहरूलाई विद्यालयमै टिकाइराख्नको लागि यो उपाय अपनाएको हो।

विद्यालय व्यवस्थापन समिति, शिक्षक, अभिभावक, नगर स्वयंसेवक र कार्यालय सहयोगी सबै मिलेर विद्यार्थीहरूको घरघरमा पुगी नयाँ शैक्षिक सत्रका किताबहरू वितरण गरिएको छ। अध्यक्ष भाटले भने, “यदि विद्यार्थीहरू यसरी नै निजी विद्यालयतिर जान थाले भने विद्यालयमा विद्यार्थी सङ्ख्या घट्छ र नगरपालिकाले विद्यालय मर्ज गर्ने नीति ल्याउन सक्छ। त्यसैले भविष्यमा आउन सक्ने समस्यालाई मध्यनजर गर्दै हामीले अहिले नै विद्यार्थीहरूलाई किताब वितरण गर्न सुरु गरेका हौँ।”

शिक्षकहरूको आन्दोलनप्रति सहानुभूति भए पनि विद्यालयको भविष्य संकटमा पर्न थालेपछि विद्यालय व्यवस्थापन समितिले यो कदम चालेको हो। अध्यक्ष भाटले थप जानकारी दिँदै भने, “हामीले २१ दिनसम्म शिक्षकहरूको आन्दोलनलाई समर्थन गर्यौं, तर अब विद्यालयलाई समस्या हुन थालेको छ। हामीसँग अहिले नगर स्वयंसेवक र निजी स्रोतका शिक्षकहरू हुनुहुन्छ, उहाँहरूकै सहयोगमा भए पनि हामीले विद्यार्थीहरूको पढाइलाई निरन्तरता दिने प्रयास गर्नेछौँ।” यसैबीच, सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालयका ६ जना विद्यार्थीले यस वर्ष निजी विद्यालयमा भर्ना भइसकेको तथ्याङ्कले सामुदायिक विद्यालयहरूमाथि कस्तो दबाब छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ।

यो समस्या पाटन नगरपालिकामा मात्र सीमित छैन। जिल्लाका अन्य बन्द रहेका सामुदायिक विद्यालयहरूमा पनि यस्तै चिन्ता छाएको छ। स्वयंसेवक शिक्षक, निजी स्रोतका शिक्षक र कार्यालय सहयोगीहरू अब कसरी हाजिर गर्ने र कसले उनीहरूको हाजिर प्रमाणित गर्ने भन्ने विषयमा अन्योलता देखिएको छ। सामुदायिक विद्यालय व्यवस्थापन समिति महासङ्घका सुदूरपश्चिम प्रदेश अध्यक्षसमेत रहेका प्रेमसिंह भाटका अनुसार, आन्दोलनरत शिक्षकहरूले भने हाजिर किताब नै काठमाडौँ लगेर हाजिर गर्ने गरेको बुझिएको छ। यसले स्थानीय स्तरमा विद्यालयको व्यवस्थापन र नियमित कार्य सञ्चालनमा थप जटिलता थपेको छ।

सामुदायिक शिक्षामाथिको चुनौती:

बैतडीको यो घटनाले नेपालको सामुदायिक शिक्षा प्रणालीमाथि धेरै गम्भीर प्रश्नहरू खडा गरेको छ। एकातिर, शिक्षकहरू आफ्ना जायज मागहरूका लागि आन्दोलन गर्न बाध्य छन् भने अर्कोतिर, यसको प्रत्यक्ष मारमा विद्यार्थीहरू र सामुदायिक विद्यालयहरू परिरहेका छन्। लामो समयसम्म पठनपाठन अवरुद्ध हुँदा विद्यार्थीहरूको भविष्य अन्योलमा परेको छ र अभिभावकहरू आफ्ना बालबच्चाको शिक्षालाई लिएर चिन्तित छन्।

निजी विद्यालयहरूको बढ्दो प्रभाव र उनीहरूको गाउँगाउँसम्म पुगेर विद्यार्थी भर्ना गर्ने रणनीतिले सामुदायिक विद्यालयहरूलाई थप कमजोर बनाउँदै लगेको छ। निःशुल्क शिक्षाको नारा दिए पनि सामुदायिक विद्यालयहरूले गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्न नसकेको गुनासो बढ्दै गएको छ। भौतिक पूर्वाधारको कमी, पर्याप्त शिक्षकको अभाव र नियमित पठनपाठन नहुने जस्ता समस्याहरूले सामुदायिक विद्यालयहरूलाई विद्यार्थीको पहिलो रोजाइ बन्नबाट रोकेको छ।

सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालयले विद्यार्थीलाई रोक्नको लागि किताब वितरण गर्नु एउटा तात्कालिक उपाय मात्र हो। यसले दीर्घकालीन समस्याको समाधान गर्न सक्दैन। सामुदायिक विद्यालयहरूलाई प्रतिस्पर्धी बनाउनको लागि सरकारले शिक्षा क्षेत्रमा थप लगानी गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। गुणस्तरीय शिक्षकको व्यवस्था, पर्याप्त भौतिक पूर्वाधार र नियमित पठनपाठनको सुनिश्चितता नभएसम्म सामुदायिक विद्यालयहरूले निजी विद्यालयहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन्।

अभिभावकको दृष्टिकोण:

सामुदायिक विद्यालयमा आफ्ना बालबच्चालाई पढाउने अभिभावकहरू यतिबेला दोहोरो मारमा परेका छन्। एकातिर, शिक्षक आन्दोलनका कारण विद्यालय बन्द हुँदा बालबच्चाको पढाइ बिग्रिएको छ भने अर्कोतिर, निजी विद्यालयमा पढाउन आर्थिक रूपमा सबै अभिभावक सक्षम छैनन्। धेरै अभिभावकहरू सामुदायिक विद्यालय नै आफ्ना बालबच्चाको शिक्षाको एकमात्र विकल्प भएको बताउँछन्।

पाटन नगरपालिकाकै एक अभिभावक रामबहादुरले भने, “हामी गरीब मान्छेलाई निजी स्कुलमा पढाउन कहाँबाट पैसा आउँछ र? सामुदायिक स्कुल राम्रो भए हाम्रा छोराछोरीले पनि राम्रो शिक्षा पाउँथे नि!” उनको यो भनाइले धेरै अभिभावकहरूको भावनालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। सामुदायिक विद्यालयहरू गरिब तथा विपन्न परिवारका बालबच्चाहरूको शिक्षाको आधारस्तम्भ हुन्। यदि यी विद्यालयहरू कमजोर हुँदै गए भने समाजमा शिक्षाको असमानता झन् बढ्ने खतरा हुन्छ।

स्थानीय सरकारको भूमिका:

शिक्षक आन्दोलन र सामुदायिक विद्यालयहरूको समस्यालाई समाधान गर्न स्थानीय सरकारले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। पाटन नगरपालिकाले सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालयको समस्यालाई कसरी लिन्छ र यसको समाधानको लागि कस्ता कदम चाल्छ, त्यो हेर्न बाँकी छ। स्थानीय सरकारले विद्यालय व्यवस्थापन समितिसँग समन्वय गरी तत्काल पठनपाठन सुरु गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। साथै, विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार सुधार र शिक्षकहरूको व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

नगरपालिकाले दीर्घकालीन योजना बनाएर सामुदायिक विद्यालयहरूको गुणस्तर सुधार गर्न विशेष कार्यक्रमहरू ल्याउनुपर्छ। शिक्षकहरूको मागलाई सम्बोधन गर्न पहल गर्नुपर्छ ताकि उनीहरूले आन्दोलन छोडेर विद्यालयमा फर्की पठनपाठन सुचारु गर्न सकून्। शिक्षा क्षेत्रमा गरिएको लगानीले नै भविष्यमा सक्षम र शिक्षित नागरिक तयार गर्न मद्दत गर्छ।